Efficiënte duurzaamheid: de politiek aan zet

Je leven verduurzamen gaat nooit in één keer, maar altijd stap voor stap. De vraag is steeds: welke stap is de volgende? Bij efficiënte duurzaamheid beoordeel je mogelijke stappen op twee criteria: hoeveel impact een stap heeft en hoeveel moeite die kost. Samen bepalen die de efficiëntie:

In een eerder artikel liet ik zien hoeveel impact verschillende aspecten van je leven hebben. En als je dan voor jezelf bedenkt hoeveel moeite het nemen van verschillende stappen je zou kosten, dan weet je wat je volgende stap moet zijn. Maar dan vergeten we één belangrijk ding:

De moeite die verschillende stappen kosten, is geen vast gegeven

Waarom de moeite niet vast staat

Er zijn grofweg twee redenen waarom de moeite die verduurzaming ons kost, niet vast staat. Allereerst veranderen we zelf. Mijn behoefte is nu anders dan 10 jaar geleden. Ik merk ook dat hoe meer ik met duurzaamheid bezig ben, hoe meer plezier ik erin krijg. Daardoor neemt de moeite af.

Maar waar ik in dit artikel op wil focussen is de tweede reden: de samenleving om ons heen verandert. Dat komt deels doordat de mensen, bedrijven en organisaties om ons heen veranderen. Maar in belangrijke mate heeft de overheid ook invloed op hoe de samenleving wordt vormgegeven.

De politiek heeft drie soorten middelen om de samenleving vorm te geven:

• Beprijzing (belasting en subsidies)
• Verbieden en verplichten (normeren)
• Voorlichting

Deze drie middelen beïnvloeden in grote mate hoeveel moeite het ons kost om duurzamer te gaan leven.

Beprijzing: it’s all about the money

Laten we eerlijk zijn: heel vaak maken we als consumenten keuzes op basis van de prijs van producten:

• Vleesvervangers, die zij duur, toch? (is lang niet altijd meer waar)
• Je huis isoleren, dat kost geld! (maar betaalt zichzelf vaak terug)
• Met de trein naar Londen, dat is duurder dan vliegen! (treurig maar waar)

Maar wat nou als de duurzaamste optie altijd de goedkoopste optie zou zijn? Dan zouden we veel sneller voor de duurzame optie kiezen!

De overheid kan op twee manieren de prijzen beïnvloeden, zodat duurzamere opties goedkoper zijn. Allereerst kan de overheid belasting heffen op vervuilende goederen en diensten. Ten tweede kan de overheid schone producten subsidiëren. Beide vallen onder de noemer ‘beprijzing’.

Een veel genoemd nadeel van duurzaamheid door middel van beprijzing, is dat het ongelijkheid in de samenleving vergroot. In het geval van subsidies kunnen rijke mensen zich die dingen veroorloven die gesubsidieerd worden (elektrische auto’s, verduurzaming van de woning etc.) en krijgen die dus meer geld van de overheid. En in het geval van belastingen kunnen diezelfde rijke mensen zich nog steeds die duurdere, vervuilende producten en diensten veroorloven, terwijl armere mensen dat niet kunnen.

Het theoretisch concept om ervoor te zorgen dat de duurzaamste optie ook de goedkoopste optie is, is het concept van ‘True Pricing’. Het idee daarachter is dat de prijs van producten zo moet zijn dat die ook het opruimen van vervuiling door productie meeneemt, net als de kosten voor de recycling. Dit zorgt er direct voor dat vervuilende producten duurder worden dan ‘schone’ producten. Belangrijk hierbij is wel dat de ‘extra’ prijs van producten daadwerkelijk gebruikt wordt om vervuiling op te ruimen.

Naast belasting en subsidies kan True Pricing ook gestimuleerd worden door producenten te verplichten om hun vervuiling op te ruimen, maar dat is de volgende categorie.

Verbieden en verplichten

Het alternatief voor beprijzing is dus simpelweg om duurzaamheid te verplichten en vervuiling te verbieden. Denk hierbij aan het verplichten van een minimaal energielabel van kantoren, het verbieden van brandstofauto’s, het verplichten van (hybride) warmtepompen, het verbieden van het lozen van giftige stoffen, of producenten verplichten hun eigen vervuiling op te ruimen.

Eén specifieke maatregel die de overheid kan nemen en die van invloed is op de moeite die verduurzaming ons kost, is het verbieden van allerlei reclames. Daarvan zijn verschillende varianten:

• Het verbieden van reclames voor sterk vervuilende producten en diensten, zoals vliegreizen. Wie krijgt er niet zin in een vliegvakantie bij het zien van een strand met palmbomen in een bushokje? Ook reclame voor spullen waarvan de productie sterk vervuilend is (zoals elektronica) zou je kunnen verbieden.
• Een ander voorstel is het verbieden van alle reclame in openbare ruimtes, dus bijvoorbeeld in bushokjes. Dit wordt o.a. geopperd in het boek ‘Er is leven na de groei’ van Paul Schenderling. De redenatie hierachter is dat reclames twee doelen hebben: voorlichting en manipulatie. In onze huidige informatiesamenleving is het eerste doel overbodig en het tweede doel zet je aan tot overconsumptie en moeten we dus niet willen.
• De radicaalste vorm is het compleet verbieden van alle reclames. Want waarom zouden we onszelf continu laten manipuleren? Dat geldt dan ook voor TV en websites, zoals op social media. De platforms waar die advertenties op staan, lopen daardoor natuurlijk inkomsten mis, waardoor producten zoals TV-abonnementen duurder worden. Maar de enige reden dat platforms nu reclame-inkomsten hebben, is omdat wij met ons allen betalen voor de producten die aangeprezen worden. Dus wij betalen er toch voor, linksom of rechtsom.

Voorlichting

Als de overheid voor een mildere vorm van maatregelen wil gaan, kan ze er ook voor kiezen om mensen voor te lichten. Het idee is dat kennis ervoor zorgt dat mensen betere keuzes maken. Dat is in principe ook het idee van De Duurzame Nerd: informatie geven. Dat is heel nuttig, want daarmee kan je de zin van de onzin scheiden en zorgen dat de moeite die je in verduurzaming steekt, ook echt impact heeft. De vraag is wel hoe effectief voorlichting door de overheid is ten opzichte van beprijzing en normering.

Je stem bij de verkiezingen maakt uit

De politiek heeft dus een belangrijke rol in de moeite die het ons kost om duurzame stappen te nemen. Maar gelukkig is Nederland een democratie en hebben wij dus zelf uiteindelijk weer invloed op de politiek. Kijk daarom hier voor een handig overzicht van de standpunten van politieke partijen met betrekking tot 16 duurzame stellingen: https://www.vanafhier.nl/duurzame-kieswijzer. Dit zijn wat mij betreft de twee interessantste stellingen:

Staat jouw favoriete partij er niet tussen? Dan komt dat omdat die in die partij volgens de IPSOS peiling van september 2023 niet minimaal 5 zetels zou halen. Maar check dan vooral eens het verkiezingsprogramma!