Het idee van een markt-economie is zo elegant als simpel: de verkoper en de koper komen een prijs overeen die voor beide partijen acceptabel is. De verkoper rekent vaak de kosten plus een bepaalde winstmarge en de koper bekijkt of die prijs maximaal zoveel is als hij ervoor over heeft. So far so good.
Maar wat als de verkoper bepaalde kosten kan afschuiven op anderen? Dat klinkt oneerlijk en dat is het ook. Het zou namelijk de verkoper meer winst opleveren, terwijl het anderen in de samenleving iets kost. Sterker nog: van een perfecte markt-economie kan je zeggen dat het tot een optimale uitkomst leidt; maar als je kosten kan afwentelen op anderen, dan ben je uiteindelijk als samenleving slechter af.
Toch is dit precies wat er vaak gebeurt: producenten van spullen of diensten kunnen op heel veel verschillende manieren kosten afschuiven op de samenleving. Een duidelijk voorbeeld is de milieu-vervuiling van veel organisaties. Als je een goed werkende markt-economie wilt hebben, moeten de kosten van milieu-vervuiling meegenomen zijn in de kosten van spullen en diensten.
Om te bekijken hoe dit de markt zou veranderen, nemen we de categorie ‘eten’ als voorbeeld. Dus laten we eens gaan kijken hoe de prijs van verschillende voedingsmiddelen zou veranderen als we de milieu-impact meenemen in de prijs.
De prijs van klimaatverandering
Om de boel een beetje te versimpelen, kijken we in dit artikel alleen naar klimaatverandering. Je zou ook kunnen kijken naar (bijvoorbeeld) stikstofproblematiek, maar de principes zijn hetzelfde. De vraag is dan natuurlijk: hoeveel kost het de samenleving als we een ton CO2 extra uitstoten? Denk dan in kosten zoals het bouwen van dijken, aanpassen van landbouwprincipes, aanpassen van woningen en de gevolgen van meer weersextremen.
Sinds 2005 heeft Europa in theorie een elegant systeem om milieuschade te verwerken in prijzen: het Emission Trading System (ETS). Binnen dit systeem worden rechten om broeikasgassen uit te stoten geveild en verhandeld, waardoor bedrijven moeten betalen voor hun uitstoot.
Het ETS is door de jaren flink verbeterd. Steeds meer sectoren en bedrijven vallen onder het systeem. Ook wordt de hoeveelheid beschikbare uitstootrechten tegenwoordig elk jaar verminderd, wat een prijsopdrijvend effect heeft. Al met al heeft dit ertoe geleidt dat de huidige prijs van een ton CO2 uitstoot rond de 65 euro ligt.
Een prijskaartje hangen aan klimaatschade is erg lastig. De uitkomsten van onderzoeken zijn dan ook divers en erg onzeker. De grootste groep onderzoeken lijkt echter uit te komen op honderden euro’s per ton CO2, laten we zeggen 500 euro per ton (50 cent per kilogram CO2 dus). Veel meer dus dan de huidige ETS prijs.
Laten we eens gaan kijken wat deze prijs zou doen met diverse etenswaren, te beginnen met dierlijke. Wel één opmerking vooraf: bij mij thuis zijn we niet helemaal gestopt met het eten van dierlijke producten, we zijn geen veganisten. Zelf eten we ongeveer één dag in de week dierlijk vlees, verder vooral plantaardig eten, af en toe eieren en elders eten we altijd wat de pot schaft.
Voorbeeld 1: Rundvlees
De productie van rundvlees is berucht om zijn milieu-onvriendelijkheid. Als je een notoire rundvlees-eter bent: je kunt echt heel veel CO2 besparen als je stopt met rundvlees eten. Bijkomend voordeel: het is gezonder om minder rundvlees te eten. Zoals het voedingscentrum zegt:
Het eten van veel rood en met name bewerkt vlees zoals vleeswaren wordt in verband gebracht met beroerte, diabetes type 2 en kanker.
Als het gaat om uitstoot van broeikasgassen, stoot de productie van 1 kg rundvlees ongeveer 33 kg CO2-eq aan broeikasgassen uit. Dit gaat niet alleen over CO2 zelf, maar ook vooral over methaan. Met de vuistregel van hierboven kom je dan uit op een milieu-prijs van 16.5 euro per kilogram. Dat betekent dat een biefstuk van 150g, 41% duurder wordt:
Omdat rundergehakt per kilogram goedkoper is dan biefstuk, zou het percentueel een stuk duurder worden. Een bak rundergehakt van 500g zou namelijk 138% duurder worden:
Casus 2: Kippenvlees
Zoals gezegd is rundvlees berucht om zijn milieu-vervuiling. Als je dan toch vlees eet, is kippenvlees een stuk minder milieu-belastend (en het is nog gezonder ook). Bij de productie van 1kg kip komt ongeveer 10kg CO2-eq aan broeikasgassen vrij. Dat is natuurlijk nog steeds veel, maar een stuk minder dan bij de productie van rundvlees.
Met de vuistregel van 0.5 euro per kilogram CO2-eq, moeten we dus concluderen dat de klimaat-imact van kippenvlees 5 euro per kilogram kost. Dit betekent dat kipfilet ongeveer 32% duurder zou moeten zijn:
Casus 3: Plantaardig vlees
Plantaardig vlees heeft een flink lagere milieu-impact dan dierlijk vlees. Uiteraard verschilt dit nog wel per specifiek type plantaardig vlees, maar een redelijke schatting komt neer op een uitstoot van 3.5kg CO2-eq per kilogram vlees. Dat is dus 1/3e van de klimaat-impact van kip en 90% minder impact dan rundvlees.
Als we de Beyond Burger als voorbeeld nemen, dan zien we dat de werkelijke prijs, inclusief klimaat-impact, 9% hoger zou moeten zijn dan de huidige prijs:
Casus 4: Noten
Als we dan helemaal door gaan naar het andere kant van het spectrum, dan zijn noten heel gezonde en milieuvriendelijke alternatieven voor dierlijk vlees. Per kilogram product leidt de uitstoot van noten namelijk slechts tot 0.43kg CO2-eq aan broeikasgassen. Dat betekent dus slechts maatschappelijke kosten van 22 cent per kilogram noten.
Mijn favoriete type noten is cashewnoten, dus laten we die bekijken. De 22 cent per kilogram kosten, leidt tot een echte prijs die slechts 2% hoger is dan de supermarktprijs:
Vergelijking
Hierboven hebben we gekeken naar verschillende producten, maar ook naar verschillende hoeveelheden. Als we kijken naar de prijs per kilogram, zie je het volgende:
| Product | Prijs per kg | Echte prijs per kg |
| Biefstuk | €39,93 | €56,47 |
| Rundergehakt | €11,98 | €28.48 |
| Kipfilet | €15,63 | €20,64 |
| Plantaardige burger | €19,87 | €21.64 |
| Noten | €10,58 | €10,80 |
Als je kijkt naar bovenstaande tabel, zie je hoeveel makkelijker het opeens is om de juiste keus te maken. En bedenk dan bij de plantaardige burger dat de prijs waarschijnlijk nog naar beneden kan als de schaalgrootte dezelfde zou worden als die van dierlijk vlees.
Andere categorieën
Tot nu toe hebben we gekeken naar eten, maar vergelijkbare analyses kan je maken voor andere productgroepen. Eerder maakte ik bijvoorbeeld een soortelijke vergelijking voor vliegen. Het punt is dat we toe moeten naar een eerlijke markt-economie. Een markt-economie waarin de prijs die we betalen een afspiegeling is van de werkelijke kosten die een product met zich meebrengt.
Zelf ben ik voorstander van een systeem waarin bedrijven verplicht worden hun milieu-vervuiling weer op te ruimen, of dat nou PFAS is of broeikasgassen. En dan mag er wat mij betreft prima gehandeld worden in milieu-rechten, zodat er bedrijven ontstaan die zich bijvoorbeeld specialiseren in het uit de lucht halen van broeikasgassen of het opruimen van PFAS. Hoe dat vervolgens praktisch te doen is met bijvoorbeeld geïmporteerde en geëxporteerde milieu-vervuiling en CBAM-achtige constructies, dat is een onderwerp voor een andere keer.
Wil jij ook dat meer mensen zich bewust zijn van de echte prijs van producten, reageer dan even op LinkedIn, of deel dit artikel op je eigen socials. En vergeet natuurlijk niet gratis de nieuwsbrief te activeren, als je dat nog niet gedaan hebt: