Als het aankomt op duurzaamheid, wijzen veel partijen naar elkaar. Particulieren geven regelmatig bedrijven de schuld: Shell, KLM, Schiphol, Tata steel, banken, etc; dat zijn de grote vervuilers! Tegelijkertijd leggen bedrijven de bal bij particulieren die niet willen betalen voor duurzamere producten en wijzen ze naar de overheid die geen strengere regels stelt. Tot slot wijst de overheid op de eigen verantwoordelijkheid van organisaties en particulieren.
Dus wie is eigenlijk waarvoor verantwoordelijk en wat kunnen we van wie verwachten? Om dat te snappen moeten we begrijpen hoe die drie groepen werken en hoe alle drie de groepen met prisoner’s dilemma’s te maken hebben. Dus laten we met dat laatste beginnen. Wat was een prisoner’s dilemma ook alweer?
Prisoner’s dilemma
Het prisoner’s dilemma is een klassiek gedachte-experiment uit de speltheorie en dat gaat als volgt. Stel je voor dat er een overval is gepleegd. Twee mensen worden opgepakt en gevangen gezet zonder dat ze met elkaar kunnen communiceren. Helaas is er zonder bekentenis te weinig bewijs om iemand aan te klagen. De aanklager doet daarom beide personen een voorstel.
- Als beide personen blijven zwijgen, is er helaas te weinig bewijs en krijgen ze alleen een week gevangenisstraf voor verboden wapenbezit.
- Als één persoon bekent, dan wordt die persoon niet gestraft. De persoon die blijft zwijgen gaat dan de gevangenis in voor 8 jaar.
- Als beide personen bekennen, gaan beide de gevangenis in voor 5 jaar.
Het is duidelijk dat de beste uitkomst is dat ze allebei blijven zwijgen. Dan is er slechts een gevangenisstraf van 1 week per persoon. Helaas gaat dit niet de uitkomst zijn, aangezien het voor beide personen aantrekkelijker is om te bekennen, ongeacht wat de andere persoon doet. Ga maar na:
Stel je voor dat de andere persoon blijft zwijgen, dan is het het beste om te bekennen, want dan krijg je zelf geen straf. Als de andere persoon bekent is het ook beter om zelf ook te bekennen, want dat betekent dat je 5 jaar de cel in gaat, ten opzichte van de 8 jaar als je blijft zwijgen. Voor beide personen is het dus aantrekkelijker om te bekennen, waardoor de uiteindelijke uitkomst sub-optimaal is: beide personen gaan 5 jaar de cel in.
Het prisoner’s dilemma en duurzaamheid
Als het om duurzaamheid gaat zijn prisoner’s-achtige dilemma’s aan de orde van de dag. Regelmatig spreek ik mensen die duurzaamheid belangrijk vinden, maar er zelf weinig aan doen. Een belangrijke reden hiervoor is dat als de rest van de wereld blijft vervuilen, je zelf nog steeds in een vervuilde wereld woont, én je moeite hebt gestoken in duurzaam leven. Dan ben je dus het slechtste af van iedereen. Afgezien van de vraag of je dan echt het slechtste af bent (komen we nog op terug), is dit een klassiek prisoner’s dilemma: je krijgt alleen een optimale uitkomst als je met z’n allen de juiste keuze maakt.
Hetzelfde geldt voor bedrijven en overheden. Bedrijven kunnen wel verduurzamen, maar als hun concurrenten dat niet doen, lopen ze het risico uit de markt geprijsd te worden. Overheden kunnen wel strenge duurzaamheidswetten aannemen, maar als de rest van de wereld blijft vervuilen, kom je nog nergens.
Laten we dus kijken hoe prisoner’s dilemma’s een rol spelen bij bedrijven en overheden.
Wat we niet van bedrijven moeten verwachten
Twee belangrijke dingen waar bedrijven rekening mee moeten houden zijn:
- Wat mag er van de wet?
- Waar wil de klant voor betalen?
Stel dat je als bedrijf een product op de markt wilt zetten en je hebt de keuze tussen een duurzame en een vervuilende variant. Als de duurzame optie de goedkope optie is voor het bedrijf, dan is de keuze natuurlijk helder: je kiest als bedrijf voor de goedkope optie. Maar als de duurzame optie de dure optie is én de klant wil niet voor duurzaamheid betalen, dan heb je toch een probleem. Zeker als de concurrent een vervuilend en goedkoper product op de markt zet.
Kortom: bedrijven zullen vaak alleen kiezen voor de duurzame optie als de wet de vervuilende optie verbiedt, als de duurzame optie niet duurder is, of als de klant wil betalen voor duurzaamheid.
Wat we wel van bedrijven moeten verwachten
Toch zijn er drie dingen die we kunnen en moeten eisen van bedrijven.
Allereerst is bovenstaande een versimpeling en zijn er heel veel inspirerende bedrijven. Bijvoorbeeld bedrijven die nieuwe innovatieve producten ontwikkelen die duurzamer, goedkoper én beter zijn dan bestaande producten. En als je bij een bedrijf werkt: zorg er dan voor dat ook jouw bedrijf voorop gaat lopen hierin!
Ten tweede zijn bedrijven continu bezig om hun klanten en de overheid te beïnvloeden met reclames en lobby. Er zijn helaas talloze voorbeelden waar die reclame en lobby gericht was op het behouden van de status quo, het zaaien van twijfel en het verspreiden van misinformatie. Specifiek de tabaksindustrie en de olie- en gasindustrie hebben zich hier schuldig aan gemaakt. Het is duidelijk dat we van bedrijven mogen verwachten dat ze juist hun omgeving zo beïnvloeden dat er meer vraag ontstaat naar duurzame alternatieven.
Tot slot mogen we van bedrijven eisen dat ze hun winst duurzaam investeren. Het is begrijpelijk dat je als bedrijf wil voorkomen dat je failliet gaat omdat de concurrentie vervuilender is. Maar als je vervolgens winst maakt, heb je wel een verantwoordelijkheid voor wat je doet met die winst.
Waarom de EU goed werk doet
Gedeeltelijk moeten we verduurzaming dus niet van bedrijven verwachten. Een partij waar we meer van moeten verwachten is de overheid. Die moet wet- en regelgeving zo aanpassen dat vervuilende opties verboden worden, of simpelweg duurder zijn dan de duurzame opties.
Dan nog zijn we in Nederland maar met 18 miljoen mensen. Als wij in Nederland sterk verduurzamen, maar de rest van de wereld doet dat niet, dan zitten we nog steeds met vervuiling en klimaatverandering. Ook qua landen onderling heb je met een prisoner’s dilemma te maken. Het verschil met bedrijven is natuurlijk wel dat je als bedrijf ophoudt te bestaan als je weggeconcurreerd wordt. Als land is dat niet zo, of ligt dat op zijn minst genuanceerder.
Omdat we als Nederland ‘maar’ met 18 miljoen mensen zijn, is het zo goed dat de EU de afgelopen jaren sterk inzet op verduurzaming. Met een inwoneraantal van ruim 450 miljoen mensen en een economie vergelijkbaar met die van de VS of China, kan de EU echt de toon zetten in de wereld.
Een mooi voorbeeld is schonere scheepvaart. Een paar jaar geleden stelde de EU een maximum aan de hoeveelheid zwavel in stookolie. Omdat schepen van over de hele wereld aan willen mogen leggen in Europese havens, zag je daarna dat de stookolie over de hele wereld minder zwavel ging bevatten en dus minder vervuilend werd. Ook bij huishoudelijke apparaten heeft de EU een grote rol gespeeld in de verduurzaming.
Recentelijk is de Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) aangenomen door de EU. Dat is een framework van regelgeving waarin producten aan strengere eisen moeten voldoen qua energie- en materiaalverbruik. Een producent uit India die vervolgens zijn producten in de EU wil verkopen, zal daar ook aan moeten voldoen. Regelgeving in de EU heeft dus wereldwijde impact.
Wat is jouw rol?
Als particulier heb je meer macht dan je denkt. Zoals gezegd kan een bedrijf alleen verkopen waar de klant voor wil betalen. Dus in plaats van te wijzen naar Shell, KLM en Tata steel, kan je ook bedenken waar jij klant bent van die bedrijven. Dat kan direct zijn, bijvoorbeeld als je een vliegreis maakt. Maar het kan ook indirect zijn, als je iets koopt waar staal in zit (van Tata steel) of kunststoffen die door Shell zijn geproduceerd.
Uiteindelijk staat de milieuvervuiling van die bedrijven altijd ‘in dienst’ van mensen zoals jij en ik. Mijn eigen aanpak ten opzichte van vervuilende bedrijven is daarom mijn afhankelijkheid van die bedrijven te minimaliseren.
Peroonlijk prisoner’s dilemma
Natuurlijk heb je als persoon ook met een prisoner’s dilemma te maken. Je kan je daarom afvragen waarom je duurzaam zou leven. Ik denk dat er drie goede redenen zijn.
Ten eerste heb je meer invloed dan je denkt. Mensen kijken juist vaak naar anderen en passen hun eigen gedrag daarop aan. Ik twijfel er niet aan dat ik (ook zonder deze website) anderen heb geïnspireerd tot duurzamer leven. Daarnaast laat onderzoek zien dat je helemaal geen meerderheid nodig hebt om een samenleving mee te krijgen. Het magische getal voor een sociale omslag ligt al rond de 25%. En er is in Nederland al heel veel steun voor verduurzaming. Dus breng jij die omslag dichterbij?
Ten tweede moet je je afvragen wat voor persoon je bent en wilt zijn. Ben je iemand die voor de troepen uitloopt, anderen inspireert en eigen verantwoordelijkheid neemt? Of ben je meer op je eigen consumptie gericht en kan de rest je weinig schelen?
Ten slotte ben je helemaal niet het slechts af als je de enige bent die duurzaam leeft. Veel mensen vinden namelijk van zichzelf dat ze duurzaam zouden moeten leven. Dat zorgt ervoor dat er altijd iets knaagt bij je. Maak je een vliegreis? Dan moet je toch even verdringen dat je weet dat het heel vervuilend is. Eet je rundvlees? Dan zit dat toch niet helemaal lekker. En je hoeft je niet eens echt bewust te zijn van dat stemmetje in je hoofd om er last van te hebben. Ik kan je uit ervaring vertellen dat het ook bevrijdend is om het roer om te gooien en duurzamer te gaan leven.
Hoe dan?
Het is natuurlijk niet altijd even makkelijk om precies uit te vogelen wat je dan precies moet doen als consument om de milieu-impact van bedrijven te minimaliseren. Gelukkig is er wel een goede vuistregel: S.T.E.R. Dat staat voor Spullen, Thuis, Eten en Reizen. Regelmatig publiceer ik artikelen op deze website die je helpen om prioriteiten te stellen in je duurzame keuzes, zodat je maximale impact hebt met minimale moeite. Heb jij je al aangemeld voor de mailing list? Zo niet: doe het nu hieronder en leer ook hoe je efficiënt duurzaam kan zijn.
Ik denk dat de Tragedy of the Commons een iets betere match is dan het Prisoners’ Dilemma: het gaat om een groot aantal actoren, en coördinatie is in principe wel mogelijk, bemoeilijkt door het grote aantal actoren. https://wetenschap.infonu.nl/diversen/20467-speltheorie-prisoners-dilemma-tragedy-of-the-commons.html
Ik vind het van den zotte als bedrijven lobbyen tegen regulering die (a) goed voor ons is, (b) een level playing field voor bedrijven behoudt en (c) hun overleven niet in de weg zit. Ik vermoed dat bij de fossiele energie en tabak aspect (c) een probleem is.
Waarom zou het magische getal voor een sociale omslag bij 25% liggen? En werkt dat altijd? Misschien werkt het als er een grote massa is die relatief indifferent is over jouw issue, die vooral meebeweegt om de lieve vrede te bewaren. Dat veronderstelt ook dat er aan de andere kant van het spectrum geen groep is die nog harder de andere kant op aan het trekken is. Ik weet niet of bij het klimaatprobleem aan de voorwaarden is voldaan. We zijn met z’n allen behoorlijk verslaafd aan fossiele energie; mensen zullen wat offers moeten brengen om er vanaf te stappen, en zijn dus niet zo indifferent als bij andere sociale veranderingen.
Ik denk dat het leuk kan zijn om een early adopter te zijn, en er echt moeite in te steken om de puzzel op te lossen, van hoe een leven zowel duurzaam als betaalbaar en comfortabel kan zijn. Ik denk dat je de grote massa vooral meekrijgt als je kunt aantonen dat je het puzzeltje hebt opgelost, zodat anderen min of meer zonder effort mee kunnen doen.
Wat betreft “wat voor persoon je wilt zijn”: in jouw geval blijkbaar een early adopter; good for you. Misschien ben je dan een beetje een “anti-Oppenheimer”? Oppenheimer dacht misschien, cynisch maar ook realistisch, dat de atoombom er toch wel zou komen, en had er geen probleem mee om er aan mee te werken. Ook als je denkt dat klimaatverandering onvermijdelijk is, zou je een anti-Oppenheimer kunnen zijn die desondanks toch besluit er niet aan mee te doen. De winst is dan niet zozeer een beter klimaat, maar een beter gevoel van persoonlijke eer.
Wat betreft die 25% baseer ik me op het onderzoek van Jan Rotmans, die specifiek onderzoek doet naar duurzame transities. Zijn onderzoek laat zien dat “we maar 25% van de bevolking nodig hebben om tot een kantelpunt te komen en de groene, inclusieve transitie te laten slagen.” Dat heeft ongetwijfeld te maken met dat een gedeelte van de bevolking simpelweg anderen volgt. En dat is precies waarom het zoveel meer uitmaakt om voorop te lopen dan je denkt.
Ik denk dat je gelijk hebt dat veel mensen wachten totdat de puzzel opgelost is. Dat is ook precies een van de doelen van deze website, laten zien dat een gedeelte van de puzzel echt al wel opgelost is en dat je die prima over kan nemen. Veel dingen die je zelf kan doen kosten helemaal niet zoveel moeite als je van tevoren denkt en hebben daarnaast ook nog mooie voordelen.
Wat betreft je Oppenheimer-vergelijking denk ik dat die in ieder geval niet helemaal op gaat. Of er een atoombom komt is vrij zwart-wit: ja of nee. Tuurlijk zijn er gradaties qua sterkte enzo, maar toch is stap één het uberhaupt werkend krijgen. Bij (bijvoorbeeld) klimaatverandering is dat heel anders. Elke fractie van een graad telt. De invloed die je in je eentje hebt kan beperkt zijn, maar er is ook juist veel leed dat bespaard kan worden. Het probleem is dat de relatie tussen wat jij doet en de problemen bij iemand anders heel ondoorzichtig is. Maar probeer je voor te stellen dat jou acties concreet de levens van (laten we zeggen) 5 andere mensen flink verbeteren. Dan maak je het concreet en hoeven we ook niet cynisch te zijn over hoe klein je eigen impact is.
Vanuit de Tragedy of the Commons-aard van het klimaatprobleem is het effectiever om het gecoördineerd aan te pakken, dan om uit te gaan van individuele verantwoordelijkheid van bedrijven of burgers. Wij (politici, bedrijven, burgers) moeten streven naar zo’n gecoördineerde aanpak, waarbij de overheid denk ik de meest geschikte coördinator is. Één van de beste dingen die je als individu kunt doen, is stemmen op een partij die zich hiervoor inzet.
Een probleem voor overheden is dat ze zelf ook niet elke actor in de hand hebben, want er is niet zoiets als een wereldregering. Ik wil niet pleiten voor het instellen van een wereldregering, want in ben erg huiverig voor de unintended consequences daarvan. Consequentie is wel dat, zonder wereldregering, er in wezen nog een Tragedy of the Commons is tussen landen onderling.
Het beste wat je als land kunt doen, bij afwezigheid van coördinatie, is het net een beetje beter doen dan de andere landen. Als ieder land dat nastreeft, dan gaan we het ook zonder coördinatie steeds een beetje beter doen. Als je je daarentegen *heel veel* beter wilt gaan gedragen dan anderen, dan benadeel je jezelf. Andere landen hebben dan een economisch voordeel, waardoor je op termijn achter gaat lopen, en irrelevant wordt.
Wel een punt van aandacht bij overheidsingrijpen: alsjeblieft geen nodeloos ingewikkelde, bemoeizuchtige of oneerlijke regels. CO2 is verreweg het grootste klimaatprobleem, en alle netto CO2-uitstoot komt van de verbranding van fossiele brandstof. Het volstaat om een voldoende hoge prijs te zetten op fossiele brandstof (per kilo koolstof). Hoeveel energie individuele mensen gebruiken, voor welke doeleinden, en welke alternatieve energiebronnen ze gebruiken, dat doet er voor het klimaat niet toe. Als de totale koolstofverbranding maar voldoende afneemt.
Of je het nou ziet als tragedy of the commons of als prisoners dilemma, in beide gevallen is het belangrijk de regels van het spel te veranderen. Ook bij een prisoner’s dilemma kan dat door er een repeated prisoner’s dilemma van te maken (https://www.youtube.com/watch?v=mScpHTIi-kM). En dat kan op alle niveaus (individueel, organisaties, overheden). Zonder een wereldregering kan je hier ook afspraken over maken.
Ik ben met je eens dat overheidsingrijpen zo simpel mogelijk moet zijn en zich moet focussen op vervuiling ipv toepassing. Daarbij moet je overigens breder denken dan CO2, want er zijn meerdere planetaire grenzen die we op dit moment overschrijden (https://www.duurzamenerd.nl/de-donut-economie-uitgelegd/). Die beprijzing moet wat mij betreft zo zijn dat de vervuiling die ontstaat met behulp van de belastinginkomsten ook weer opgeruimd kan worden. Niet per se hoger, maar zeker ook niet lager.
Vervolgens zeggen dat de overheid het maar moet doen en voor de rest afwachten vind ik te makkelijk, precies het type vingerwijzen waar ik het over heb. Stel je voor dat je voorstander bent van een hoge belasting op kerosine en dat het gevolg daarvan zou zijn dat je daardoor nooit meer zou vliegen. Dan is er voor jou feitelijk geen verschil tussen de situatie met overheidsingrijpen en de situatie waarin je zelf al ophoudt met vliegen. In beide gevallen ga je genieten van vakanties dichter bij huis. Waarom moet je dan op de overheid wachten?
Naast natuurlijk het punt dat je echt wel meer invloed hebt dan je denkt, ook op anderen.