Wat betekent de term ‘voetafdruk’?

In discussies over klimaat en duurzaamheid hoor je vaak de term ‘voetafdruk’ voorbij komen. Maar wat betekent dat eigenlijk? En hoe groot is jouw voetafdruk?

Om die vragen te beantwoorden moeten we eerst begrijpen hoe we als mensheid gebruik maken van grondstoffen en wat voor grenzen daaraan zitten.

Grondstoffen doorlopen cirkels

We gebruiken elke dag een heel aantal producten: zeep, eten, drinken, telefoons, auto’s, benzine etc. Die producten moeten natuurlijk gemaakt worden. Voor de productie daarvan worden materialen gebruikt zoals hout, olie en metalen enzo. Die materialen zijn uiteraard niet oneindig beschikbaar, we hebben tenslotte maar één aarde. Daarnaast zorgt het bij elkaar brengen van al die materialen in producten voor vervuiling door bijvoorbeeld mijnen, maar ook door uitstoot van broeikasgassen, zoals CO₂.

Op wereldwijd niveau zijn er veel cirkels die materialen doorlopen. Dit kunnen natuurlijke cirkels zijn, maar ook cirkels die we als mensen zelf veroorzaken. Hieronder volgt een voorbeeld, maar voor nu is het goed om te onthouden dat het doorlopen van natuurlijke cirkels over het algemeen lang duurt.

Voorbeeld

Een voorbeeld van een natuurlijke cirkel is de koolstof cirkel van bomen. Als bomen groeien halen ze CO₂ uit de lucht, gebruiken ze de ‘C’ (koolstof) en geven de O₂ (zuurstof) terug aan de lucht. De koolstof-atomen worden dan opgeslagen in bijvoorbeeld het hout van de boom. Als deze boom zou verrotten of verbranden, dan krijg je chemische reacties waarbij de koolstof-atomen (C) reageren met zuurstof (O₂) en samen weer CO₂ vormen. Daarmee is de cirkel rond.

Als mensen kunnen we inbreken in deze cirkel. Als we de boom kappen en dat hout in de bouw gebruiken, slaan we die koolstof als het ware op in gebouwen. Maar als we dat gebouw later afbreken en het hout laten verrotten of verbranden, dan ontstaat er weer CO₂ en is de cirkel weer rond.

De figuur hieronder (credits voor Andrea Bierema), laat een aantal van dit soort koolstof-stromen zien (koolstof is carbon in het Engels). De figuur illustreert mooi hoe die stromen met elkaar verbonden zijn.

Grenzen

Dergelijke cirkels gelden voor alle materialen, al zijn de doorlooptijden soms veel korter of langer. Producten recyclen geeft een relatief korte doorlooptijd. Olie oppompen die heel lang geleden gevormd is, die olie verbranden en wachten totdat er nieuwe olie gevormd wordt, heeft een heel lange doorlooptijd. Zo lang zelfs dat de maker van het plaatje hierboven niet eens een pijl heeft getekend richting de ‘Fossils en Fossil Fuel’ onderaan het plaatje.

Het probleem is nu dat er helaas een limiet zit aan wat de aarde elk jaar opnieuw aan kan. Hoeveel hout de aarde kan produceren, hoeveel CO₂ er uit de lucht gehaald kan worden door natuurlijk processen, hoeveel zoet en schoon water er beschikbaar is, hoeveel vervuiling de natuur aan kan, etc.

Als we meer materialen terugvoeren naar de natuur dan de natuurlijk processen aan kunnen, dan vervuilen we langzaam de aarde (denk aan PFAS, stikstof, CO₂, etc) en zullen we steeds minder materialen hebben en dus steeds armer worden. Dit heeft enorme gevolgen voor ons en onze kinderen.

Maar hoe kan je getallen hangen aan de limieten van al die natuurlijke processen?

Concept: de voetafdruk

Om in één getal uit te drukken wat iemands impact is op het milieu, bedacht Mathis Wackernagel in de jaren ’90 het begrip voetafdruk. Je hele consumptie wordt daarbij omgerekend naar hoeveel oppervlakte land ervoor nodig is. Dus consumeer je voedsel? Dan is er land nodig voor boeren. Breng je CO₂ in de lucht? Dan is er land nodig voor bomen die CO₂ opnemen. Koop je elektronica? Dan is er land nodig voor mijnen, fabrieken etc. Al dat land bij elkaar is je voetafdruk, gemeten in hectare.

Als je dan uit probeert te rekenen hoeveel oppervlakte een gemiddelde Nederlander gebruikt, dan kom je uit op ongeveer 5.3 hectare. Dat is een stuk grond van 100 bij 530 meter, ongeveer 8 voetbalvelden.

Is 8 voetbalvelden veel?

Om te weten of dat veel is, moeten we weten dat er ongeveer 12 miljard hectare bruikbaar land is op aarde en dat er ongeveer 8 miljard mensen zijn. Dus als we de aarde eerlijk zouden verdelen, dan zou iedereen 12 / 8 = 1.5 hectare krijgen. Dit aantal wordt ook wel een ‘ecologisch budget’ of ‘eerlijk aarde-aandeel’ genoemd. Als Nederlanders gebruiken we dus gemiddeld 5.3 / 1.5 = 3.5 keer zoveel als ons ecologisch budget.

Tot slot wordt de term voetafdruk ook wel losjes gebruikt voor dit getal ‘3.5’ hierboven. Dit is je voetafdruk in oppervlakte gedeeld door het ecologisch budget. Is dat getal gelijk aan 1, dan gebruik je precies zoveel als de aarde aan kan. Er wordt dan ook wel gezegd dat je voetafdruk gelijk is aan 1 aarde.

Kritiek op het concept ‘voetafdruk’

Zoals bijna elk concept, is ook het concept ‘voetafdruk’ niet perfect. Een eerste punt van kritiek is dat het eigenlijk natuurlijk onzin is om over één type voetafdruk te praten, aangezien er meerdere ecologische grenzen zijn. Denk aan klimaat, de ozonlaag, watergebruik etc. Voor nu verwaarlozen we dit even en groeperen we alles in één getal. In een andere blog gaan we hier dieper op in, rond het begrip donut-economie.

Een tweede punt van kritiek gaat dieper in op het omrekenen naar landgebruik. Dat is bij sommige vormen van consumptie lastig, bijvoorbeeld als het gaat om vervuiling en de impact daarvan op biodiversiteit. Dit betekent in de praktijk dat er veel aannames en ruwe schattingen gedaan moeten worden bij deze berekeningen, wat zorgt voor een onzekerheid in de uitkomst van de berekening.

Een derde kritiekpunt gaat om het meerekenen van publieke voorzieningen, waaronder alle milieu-impact die de overheid veroorzaakt. Verdelen we die evenredig? Of rekenen we die voor het gemak maar helemaal niet mee? Daar wordt in verschillende rekenmethodes verschillend mee om gegaan, bijvoorbeeld door alleen te kijken naar de voetafdruk van complete landen.

Een laatste kritiekpunt is dat het ecologisch budget afhangt van de hoeveelheid mensen op aarde. Daarom wijzen mensen ook wel naar de bevolkingsgroei als het grote probleem, maar dat is een onderwerp voor een andere keer.

Al met al zijn de concepten van ‘voetafdruk’ en ‘ecologisch budget’ niet perfect, maar is het wel een van de beste en helderste manieren die we hebben om onze duurzaamheid in getallen uit te drukken.

Hoe groot is jouw voetafdruk?

Er zijn meerdere websites waarop je gegevens in kan vullen en die dan je voetafdruk schatten. Mijn persoonlijke favoriet is die van Think Big Act Now (https://www.mijnverborgenimpact.nl/). Dit is mijn favoriet omdat je redelijk gedetailleerd informatie in kan vullen en het boek ‘De Verborgen Impact’ van Babette Porcelijn extra inzicht geeft in de methodes die achter de test zitten. Die test is ook gebaseerd op berekeningen van CE Delft, een gerenommeerde organisatie op duurzaamheidsgebied.

Zoals gezegd laat onderzoek zien dat een gemiddelde Nederlander een voetafdruk heeft van ruim 3 aardes. Dat betekent dat als iedereen zou leven als wij, er meer dan 3 aardes nodig zouden zijn om dat mogelijk te maken. Vul vooral eens één of meerdere van dit soort testen in (en doe dat eerlijk) om te kijken of die voetafdruk van ruim 3 aardes ook voor jouw geldt!

Ok, dus ik heb een voetafdruk van meer dan 1 aarde. So what?

Wat dit betekent voor jou en anderen, verschijnen op deze website regelmatig artikelen. Bekijk dus ook vooral de andere artikelen via het menu bovenaan deze pagina. En als je je e-mailadres hieronder achterlaat, dan blijf je op de hoogte van de nieuwste artikelen.