In de media zie je vaak berichten over PFAS en wat PFAS-vervuiling ons allemaal kost in het dagelijks leven. Denk bijvoorbeeld aan het niet meer onbezorgd de zee in kunnen gaan en moeten stoppen met eigen eieren eten. Maar zelden gaat het over wat PFAS nou eigenlijk is. Daarom gaan we in dit artikel vier vragen beantwoorden:
- Wat is PFAS?
- Waarom is het een probleem?
- Waar komt de meeste PFAS vandaan?
- Wat kan je er zelf aan doen?
Te beginnen dus met:
Wat is PFAS?
Dit is de vraag voor de echt nerds. Mocht je afhaken bij de scheikunde in dit stukje tekst, scroll dan gerust door naar de vraag waarom het een probleem is.
PFAS is een verzamelnaam voor duizenden stoffen in de groep Poly- en perfluoralkylstoffen. Belangrijk in die naam is het stukje ‘fluor’, maar daarover later meer. Veel organische stoffen (vetten, alcoholen, suikers etc) zijn namelijk zogenaamde koolwaterstoffen. Zoals de naam al zegt, bestaan die uit verbindingen tussen koolstof-atomen en waterstof-atomen. Vaak komen die voor in ketens, zoals in het volgende schematische plaatje waarin de C voor koolstof staat en de H voor waterstof:
Soortgelijke koolwaterstoffen zijn essentieel voor het leven op aarde en komen dan ook overal voor. Als je koolwaterstoffen verbrandt, reageren zowel de koolstof als de waterstof met zuurstof waarbij CO2 en water (H2O) ontstaan.
PFAS zijn stoffen waarbij er verbindingen zijn gemaakt met fluor in plaats van waterstof. Daarmee ontstaan stoffen die in de natuur niet voorkomen. Zie een voorbeeld van een PFAS molecuul hieronder (specifiek het beruchte Gen-X), waarbij de O-atomen zuurstof zijn:
De band tussen koolstof-atomen en fluor-atomen is enorm sterk; veel sterker dan de band tussen koolstof en waterstof. Waar koolwaterstoffen afgebroken worden door allerlei organismes, worden PFAS niet afgebroken. Daarom heten PFAS ook wel forever chemicals: eenmaal gemaakt, blijven ze de natuur vervuilen, zonder te verdwijnen.
Waarom is het een probleem?
PFAS zijn dus stoffen die niet van nature voor komen in de natuur en niet afgebroken worden. Dat zou op zichzelf geen probleem zijn als het geen schadelijke stoffen zouden zijn. Helaas zijn veel PFAS wel giftig voor mensen, planten en dieren, alhoewel de schadelijkheid nogal verschilt per specifieke stof. Aangezien PFAS een verzamelnaam is voor duizenden stoffen, kunnen we ze niet over één kam scheren. Dus wat hieronder staat, is een beetje gegeneraliseerd.
Schadelijk voor de mens
Allereerst zijn PFAS dus schadelijk voor de mens. Doordat ze ook in ons lichaam niet afgebroken worden, hopen de stoffen zich beetje bij beetje op in ons. Doordat PFAS inmiddels in heel veel producten terug te vinden zijn, worden we dus langzaam maar zeker vergiftigd.
Het RIVM noemt vier gezondheidsrisico’s van PFAS:
- Je immuunsysteem kan aangetast worden, waardoor je sneller ziek wordt. Dit kan volgens het RIVM al optreden als mensen over een langere periode kleine hoeveelheden PFAS binnen krijgen.
- Je cholesterol kan verhoogd worden. Daardoor kunnen je bloedvaten dicht gaan zitten en heb je een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.
- Je lever kan beschadigd raken.
- Je hebt een verhoogd risico op nier- en teelbalkanker.
En dit is nog maar het begin van wat we aan het leren zijn over de gezondheidsrisico’s van PFAS. Daarnaast lijken er nauwelijks veilige hoeveelheden PFAS te zijn: elk beetje PFAS lijkt schadelijk te zijn.
Schadelijk voor planten en dieren
De meeste planten hebben geen levers, nieren en teelballen [ref nodig]. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat PFAS niet schadelijk zijn voor planten, en al helemaal niet voor dieren. We weten alleen nog lang niet alles over de schadelijke effecten, dus het is lastig hier iets hards over te zeggen. Toch zouden we op basis van wat we nu al weten van het effect op mensen, heel terughoudend moeten zijn met PFAS in het milieu.
Bovendien hopen PFAS zich ook op in planten en dieren, waardoor het later toch ook weer letterlijk op ons bord belandt. Denk bijvoorbeeld aan de waarschuwing over het eten van eieren van hobby-kippen. Uiteindelijk zijn we met alle PFAS die we produceren, simpelweg onze eigen leefomgeving aan het vervuilen.
Waar komt de meeste PFAS-vervuiling vandaan?
Het verrassende antwoord is dat we dat eigenlijk niet helemaal weten.
Zoals gezegd komen PFAS niet van nature voor. Dat betekent dat een eerste antwoord op onze vraag is dat het bij producenten van PFAS vandaan komt. Denk daarbij aan chemiereuzen als Chemours. Bij de productie van PFAS komt ook met PFAS vervuild afvalwater en uitstoot vrij, wat in het verleden vaak in het milieu terecht gekomen is.
Toch is dat niet het hele verhaal. Uiteindelijk produceren die chemiebedrijven PFAS voor hun klanten, die de PFAS gebruiken in producten. Zowel tijdens het gebruik van deze producten, als bij het weggooien daarvan, komt ook PFAS vrij.
Tot slot komt er ook PFAS vanuit andere landen naar Nederland via de lucht en via het water. Al met al is het op dit moment helaas niet bekend hoe deze 3 bronnen (industrie, gebruik, afval), zich tot elkaar verhouden.
Wat kunnen we eraan doen?
Er zijn twee manieren om hier zelf iets aan te doen: stemmen op politieke partijen die een verbod op PFAS steunen (met name op Europees niveau) en in de tussentijd zelf zo min mogelijk producten kopen waar PFAS in zit. Het is natuurlijk niet altijd even makkelijk om te weten of ergens PFAS in zit. Soms staat op producten een afkorting van de stofnaam die erin zit. Die beginnen vaak met een P, zoals PTFE, PFC en PFOS. Let in dit soort afkortingen vooral op de ‘F’. Als er een F in de afkorting staat, heb je vrijwel zeker met PFAS te maken. Kunststoffen die niet onder PFAS vallen, hebben die F dus ook niet, zoals PVC, PE en PET.
Ook zijn er producten waarin vaak PFAS zit, zoals:
- In kleding wordt vaak PFAS gebruikt om het waterdicht te maken. Denk dan aan merknamen als Gore-Tex, wat een versie is van PTFE, ookwel teflon genoemd. Let vooral op bij het kopen van waterdichte jassen, regenbroeken en schoenen. Merken die al van PFAS af zijn gestapt, zijn bijvoorbeeld Patagonia, Fjällräven en Jack Wolfskin.
- In kookgerei wordt PFAS toegepast in bijvoobeeld anti-aanbak-lagen. Denk daarbij weer aan teflon (PTFE). Gelukkig zijn er prima alternatieven voor PFAS pannen, zoals veel pannen met een keramische anti-aanbak-laag. Overigens zit ook in veel bakpapier PFAS.
- In verrassend veel verpakkingen wordt PFAS gebruikt. Denk dan aan fastfood-verpakkingen, popcornzakken en pizzadozen. Veel van deze verpakkingen voelen als 100% papier, maar bevatten een dun laagje PFAS die het vet- en waterafstotend maakt. Helaas is het op dit moment vrij lastig te weten of er PFAS zit in de verpakkingen die je gebruikt of die je bezorgd krijgt. Je zou het hooguit aan de leverancier na kunnen vragen.
- Op dit moment bevatten blusmiddelen regelmatig PFAS, juist vanwege hun brandwerende werking. Dit geeft ook gelijk het dilemma aan van PFAS: het zijn wel heel handige stofjes. Want wat moet je doen als je huis in brand staat: blussen met PFAS en meer van je huis redden, of blussen zonder PFAS en meer af laten branden… Specifiek voor blusmiddelen wordt de regelgeving al steeds strenger, dus wordt de keuze steeds makkelijker.
- Ook in cosmetica wordt veel PFAS gebruikt. Op zich wel bijzonder, want zou jij er voor open staan om lekker wat PFAS op de huid te smeren…? Zoek met name naar ingrediënten als PTFE, perfluoroalkyl of polyfluoroalkyl. Kijk voor meer tips hier.
- Tot slot wordt PFAS veel toegepast in schoonmaakmiddelen. Denk daarbij aan vlek-verwijderaars, impregneermiddelen, lakbeschermers en alle middelen die water- of vuilafstotend zijn.
Eigenlijk is het heel raar
Vind je het niet vreemd dat we nog steeds geen verbod hebben op PFAS terwijl we weten dat:
- De PFAS die we produceren héél lang in het milieu blijft en zich dus op blijft hopen
- PFAS leidt tot gezondheidsschade voor mens en milieu
Regelmatig komen er berichten in het nieuws over alles wat ons wordt afgenomen vanwege PFAS-vervuiling, zoals onbezorgd de zee in gaan, genieten van een glaasje wijn en eigen eieren eten.
Wat je in ieder geval niet afgenomen wordt, is de mogelijkheid om gratis de mailing van De Duurzame Nerd te activeren (zie hieronder). En reageer je even op LinkedIn, om zo te helpen duurzaamheid te verspreiden?