Verdien jij bovenmodaal? Heb je niet elke maand moeite om rond te komen? Ben je theoretisch opgeleid? Dan is de kans groot dat je je wel eens zorgen maakt om het klimaat, denkt dat je er iets aan kunt doen, maar het qua duurzaam gedrag verliest van iemand die niet om duurzaamheid geeft.
Lees verder om erachter te komen of dat inderdaad zo is en hoe dat kan.
Nieuwe cijfers
Op 23 april 2024 kwam er een rapport uit van het Sociaal en Cultureel Planbureau met de titel “Tussen duurzaam denken en duurzaam doen”. De resultaten zijn confronterend.
Het onderzoek keek onder andere naar het duurzame gedrag van verschillende groepen in vergelijking met hun overtuigingen als het gaat om klimaatverandering. Je zou verwachten dat gedrag en overtuigingen redelijk met elkaar in lijn zijn en soms blijkt dat ook het geval. Als we bijvoorbeeld kijken naar verschillende leeftijdsgroepen, dan zien we dat mensen tussen de 25 en 55 jaar oud het minst het besef hebben dat klimaatverandering een probleem is:
In de grafieken in dit artikel zit je telkens balkjes naar links of naar rechts van het midden met daar bovenop dan weer H-vormige tekentjes bovenop staan. In de bovenstaande grafiek geldt dat hoe verder de balkjes naar links staan, hoe minder de mensen in die groep beseffen dat klimaatverandering een probleem is. De H-vormige tekentjes geven vervolgens aan hoeveel de spreiding is per groep.
Als je beseft dat klimaatverandering een probleem is kom je misschien niet gelijk in actie. Daarvoor is het ook nodig dat je het idee hebt dat je er ook echt iets aan kan doen. Uit het onderzoek blijkt dat in algemene zin geldt dat hoe jonger je bent, hoe minder je dat idee hebt:
Kortom, op basis van deze cijfers zou je verwachten dat over het algemeen ouderen het meest duurzame gedrag vertonen. En wat blijkt, dat is ook zo:
Het inkomenseffect
Dus bij als we kijken naar leeftijd dan zien we dat ouderen het duurzaamst leven, wat mooi in lijn is met hun probleembesef en gevoel van invloed. Laten we de cijfers ook eens bekijken voor verschillende inkomens. Voor de studie zijn de personen ingedeeld in 3 groepen, waarbij de eerste groep het moeilijk heeft om rond te komen en de laatste groep juist makkelijk rondkomt. Daaruit blijkt dat mensen die het moeilijkst rondkomen, klimaatverandering het minst als een probleem zien:
Op zich is dat heel begrijpelijk, die groep heeft namelijk wel iets anders aan zijn hoofd. Ook geldt dat hoe lastiger je rond kan komen, hoe minder je denkt dat je zelf impact kan hebben op het klimaat:
Dus, zou je denken, vertonen mensen met hoge inkomens vast wel duurzamer gedrag. Helaas blijkt het omgekeerde waar te zijn:
Hoe komt dit?
Intention-behavior gap
Voor dit gekke verschil tussen overtuiging en gedrag geeft het SCP de volgende verklaring:
Er is sprake van een intention-behaviour gap […]. Klimaatverandering is een probleem van iedereen en daarmee ontstaat ook een gedeelde verantwoordelijkheid. Dit lijkt te leiden tot een bystander effect: we zien iets ergs gebeuren, maar kijken allemaal naar elkaar in de verwachting dat de ander iets doet […]. Of, in termen van klimaatverandering: we weten dat de aarde opwarmt en merken zelf dat het weer extremer wordt, maar wachten af in de hoop dat anderen het probleem oplossen.
Ook is dit te duiden als een vorm van freeriding-gedrag of het klassieke prisoner’s dilemma: omdat de verwachte baten niet direct persoonlijk neerslaan en onduidelijk is wat andere belanghebbenden doen, is het lastiger wel zelf investeringen te doen of offers te brengen.
Sociaal en Cultureel Planbureau: “Tussen duurzaam denken en duurzaam doen”
Herkenbaar?
Opleiding
Er is nog een onderscheid waarbij zich dit voordoet: opleiding. Dit zijn namelijk het probleembesef en gevoel van invloed uitgesplitst tussen verschillende opleidingsniveaus:
Een duidelijke trend: hoe theoretischer opgeleid hoe meer mensen het probleem van klimaatverandering zien en hoe meer mensen het gevoel hebben er zelf invloed op te hebben. Je zou dus zeggen dat theoretisch opgeleiden veel duurzamer gedrag vertonen, maar dat is niet waar, het verschil is namelijk marginaal:
Mogelijke verklaringen
Dat betekent dus dat mensen die theoretischer opgeleid zijn wel meer beseffen dat er een klimaatprobleem is, maar er in de praktijk weinig mee doen. Het SCP heeft daar vijf mogelijke verklaringen voor. Ben jij theoretisch opgeleid? Kijk dan maar of je jezelf herkent in dit beeld:
Sociaal en Cultureel Planbureau: “Tussen duurzaam denken en duurzaam doen”
- Een van de verklaringen voor de opvallende discrepantie tussen de intenties en het gedrag bij mensen met een relatief hoog inkomen en/of een theoretische opleiding (hbo/wo) is dat deze groep ook een gemiddeld hogere levensstandaard heeft die resulteert in een hogere consumptie en de daarmee verbonden grotere ecologische voetafdruk.
- Ook kan deze in verband gebracht worden met een (bovengemiddeld) streven naar individueel succes en statusverwerving – mede via consumptiepatronen […]. Dit streven kan tot bepaalde, minder duurzame, consumptiepatronen leiden.
- Een derde verklaring voor de discrepantie tussen klimaatgerelateerde opvattingen en duurzaam gedrag binnen deze groep is dat hbo- en wo-opgeleiden vaker specialistisch werk doen waarvoor ze bijvoorbeeld vaker op grotere afstand van hun woonplaats werken en meer zakelijke reizen (moeten) maken naar het buitenland.
- Een vierde verklaring is dat deze groep van theoretisch opgeleide mensen zich inspant voor gedragsaanpassingen waarvan de impact minder groot is dan de aanpassingen waar dit onderzoek zich op richt. Denk aan het kopen van biologisch vlees in plaats van het verminderen van of stoppen met vleesconsumptie, of het kopen van duurzamer geproduceerde nieuwe kleding in plaats van minder (nieuwe) kleding.
- Een laatste mogelijke verklaring van de kloof tussen de intenties van theoretisch opgeleiden en hun geringere bereidheid grotere leefstijlaanpassingen te doen kan ook een ervaren gebrek aan kennis zijn: de klimaatproblematiek is complex en wat een duurzame keuze lijkt is dat niet altijd. Voorbij het laaghangende fruit als het gaat om duurzame keuzes en bescherming van het milieu in bredere zin, is het soms moeilijk te overzien welke gedragsaanpassingen het meest impactvol zijn: waar doe je goed aan.
En hoe staat het met jou?
Is er bij jou een verschil tussen je overtuiging en je gedrag? Dat heet cognitieve dissonantie en dat is uiteindelijk helemaal niet relaxed. Dus voorkom dat en doe het volgende:
- Check je totale milieu- impact. Doe dit bijvoorbeeld op www.mijnverborgenimpact.nl. Steek daar echt even wat tijd in zodat je een goed beeld hebt van je huidige milieu-impact. Ter referentie: een gemiddelde Nederlander heeft een ecologische voetafdruk die 3.5 keer zo groot is als wat vol te houden is.
- Breng in kaart waar je grootste bron van milieu-impact zit. Eet je veel dierlijke producten? Koop je veel spullen? Of neem je wel eens het vliegtuig? Waar de milieu-impact zit verschilt per persoon. Gebruik ook de getallen elders op deze website om verschillende vormen van impact te vergelijken. Op deze pagina kan je ook lezen hoe ik mijn impact van de afgelopen 20 jaar in kaart heb gebracht.
- Houd je aan de principes van efficiënte duurzaamheid. Maximale impact, minimale moeite, dan houd je het vol en maak je echt het verschil.
- Durf de eerstvolgende stap te zetten. Misschien is het probleem van theoretisch opgeleiden wel dat ze het in de theorie wel weten, maar in de praktijk onhandig zijn. Ben jij praktisch opgeleid? Heel mooi, geef het goede voorbeeld! Ben jij theoretisch opgeleid? Breng die theorie dan ook in de praktijk!
- Als je dat nog niet gedaan hebt, meld je hieronder dan aan om je te helpen je kennis ook in actie om te zetten:
Hey Michiel,
Misschien is dit een onderwerp voor een complete blog-post, maar hoe kijk jij er tegenaan als mensen dit (bewust of onbewust) zien als een “tragedy of the commons”-situatie, en op basis daarvan nauwelijks hun gedrag aanpassen?
Empirisch lijkt het te kloppen dat de meeste mensen vooral consumeren op basis van wat ze kunnen consumeren (hoeveel inkomen ze hebben), en niet op basis van wat ze moreel gezien zouden moeten consumeren: de mensen die het meest duurzaam leven zijn vooral die mensen die het zich niet kunnen veroorloven om veel niet-duurzaam te consumeren, hoewel ze juist minder vaak geloven in “duurzaamheid”. Gelegenheid doet meer dan geweten.
Als je omringd wordt door mensen die zo leven, heeft het dan zin om zelf duurzaam te leven? “Alle kleine beetjes helpen” klopt dan niet: jouw duurzame gedrag vermindert vooral de schaarste voor anderen, waardoor die meer kunnen consumeren, en waardoor jouw bijdrage teniet wordt gedaan. Je schaadt vooral jezelf, wellicht ten gunste van anderen, maar niet ten gunste van echte duurzaamheid.
Als dit klopt, betekent dat dan niet dat duurzaamheid in de praktijk juist NIET bereikt wordt door keuzes die wij als individuen maken? Er zijn twee alternatieven. De eerste is overheidsingrijpen (ligt voor de hand bij tragedy of the commons). Mocht dat niet haalbaar zijn, dan is er de tweede, cynische optie: de rit uitzitten. We zijn uit balans met de natuur, maar op termijn zal de balans hersteld worden. We zullen doorgaan met vervuilen totdat de vervuiling ons zo zal hinderen dat we niet in staat zijn om nog verder te vervuilen. Dat kan betekenen dat we als mensheid / economie gedecimeerd worden middels rampen. Je hoopt natuurlijk dat we (voor God kunnen spelen en?) dergelijke rampen kunnen afwenden, maar misschien is dat wel niet zo… En misschien kunnen we wel helemaal niet de toekomst voorspellen, en loopt het wel heel anders. Wie weet, redt de krimp van de geboortecijfers ons wel van een klimaatramp?
Corné
Beste Corné,
Goede en relevante vragen bij dit artikel. Morgen (dus 18 september 2024) publiceer ik een artikel dat hier een beetje aan raakt, maar niet helemaal je vragen beantwoordt. In plaats van het over tragedy of the commons te hebben, zie ik het meer als een prisoner’s dilemma. Dus sowieso wellicht interessant om die mrogen te lezen.
Het blijkt inderdaad uit de data dat er mensen zijn die zich simpelweg niet kunnen veroorloven om niet-duurzaam te leven. Maar dat betekent niet dat er geen rijke mensen zijn die duurzaam leven. Ik behoor zelf tot een rijker gedeelte van de Nederlanders en leef een stuk duurzamer dan de gemiddelde Nederlander. Ik denk dat het juist goed is om dat soms te laten zien, juist om te voorkomen dat men cynisch wordt en om anderen te inspireren hetzelfde te doen.
Ik vind het afwijzen van het principe dat “alle kleine beetje helpen” juist wel heel cynisch en denk dat er minimaal twee goede redenen zijn om wel zelf duurzaam te leven. Ten eerste heb je meer invloed dan je denkt. Mensen kijken juist vaak naar anderen en passen hun eigen gedrag daarop aan. Ik twijfel er niet aan dat ik (ook zonder deze website) anderen heb geïnspireerd tot duurzamer leven. Daarnaast laat onderzoek zien dat je helemaal geen meerderheid nodig hebt om een samenleving mee te krijgen. Het magische getal voor een sociale omslag ligt al rond de 25%. En er is in Nederland al heel veel steun voor verduurzaming. Ten tweede moet je je afvragen wat voor persoon je bent en wilt zijn. Ben je iemand die voor de troepen uitloopt, anderen inspireert en eigen verantwoordelijkheid neemt? Of ben je meer op je eigen consumptie gericht en kan de rest je weinig schelen?
Tot slot zou het voor mij (laat ik het bij mezelf houden) erg makkelijk zijn om te denken dat ik ‘de rit wel even uit ga zitten’. Ik ben in 2024 37 jaar oud, relatief rijk, theoretisch opgeleid, en woon in Nederland. Dat betekent dat ik waarschijnlijk niet de generatie ben die de grootste klappen krijg én in een land woon dat relatief goed zichzelf tegen klimaatverandering kan beschermen, én ik prima zou kunnen verhuizen naar een ander land, én zelf de middelen heb om klappen op te vangen. Dus ik zou het erg egoistisch vinden van mezelf als ik voor die optie zou gaan. Zo wil ik in ieder geval niet zijn.
Beter is om zelf duurzamer te gaan leven. Daarnaast ben ik een groot voorstander van strikter milieubeleid vanuit de overheid. Daarover morgen ook meer.
Groet,
Michiel